RUDOLF SCHOCK ZINGT ADOLPHE ADAM...

Rudolf Schock sings Adolphe Adam

 

DE COMPONIST ADOLPHE ADAM (1803-1856)

 

Eerst een klein beetje muziekgeschiedenis:

De 'ERNSTIGE' opera (opera-seria) ontwikkelt zich met name in Italië vanaf het begin van de 17e eeuw. Maar de 'traan' doet direct al naar de 'lach' verlangen, zodat een 'OPGEWEKT-VROLIJK' zusje (de opera buffa) haast tegelijkertijd het levenslicht ziet.

Dit zusje krijgt op haar beurt in Frankrijk een levensvatbaar kindje: de opéra- comique, waarbij de gezongen recitatieven van de opera-buffa plaats maken voor gesproken dialogen. Bovendien wordt in de loop van de jaren de inhoud van de opera's eerder romantisch dan komisch (bijv. 'Mignon' uit 1869). Zelfs een tragisch eindigende opera als 'Carmen' (1875) wortelt eigenlijk in de opéra-comique, maar staat inmiddels al sterk onder de invloed van een realistischer verhaallijn (van het 'verismo', dat rond 1900 de opera-handeling zou gaan domineren). Tenslotte is het Jacques Offenbach, die de oorspronkelijk 'opgewekt-vrolijke' opéra-comique weer nieuw leven inblaast. Dat nieuwe leven wordt dan in Frankrijk 'opéra-bouffe' genoemd en in het Duitse taalgebied 'operette'.

Adolphe Adam bepaalt (samen met Boieldieu en Auber) hét gezicht van de Franse opéra-comique. Overigens duurt het zestien opera's, voordat hij in 1836 met zijn 'Postillon de Longjumeau' voor het eerst (veel!) succes heeft. Uit het 1e bedrijf van deze opera is de aria "Mes amis écoutez l'histoire (Freunde, vernehmet die Geschichte)" tot op de dag van vandaag het paradepaardje van de tenor-titelvertolker-met-hoge-D.

Van de nog eens vijftig composities, die erna ontstaan, hebben vooral de opera 'Si j'étais Roi (Wenn ich König wär')' en in het bijzonder het 'Giselle'-ballet repertoire gehouden. Ook bleef het kerstlied 'Minuit Chrétiens (O holy night)' alom bekend.

Adams muziek heeft vaart, is beurtelings lichtvoetig en gevoelig en ligt gemakkelijk in het oor.

Vermeldenswaard is nog, dat Adolphe Adam feitelijk twee muzikale genres met elkaar verbindt: enerzijds die van de wegkwijnende, traditionele opéra-comique en anderzijds die van de opkomende operette. Want speciaal voor Offenbachs in 1855 nieuw geopende operette-theater 'Les Bouffes Parisiens' componeert hij 'Les Pantins de Violette (De marionetten van Violette)'. De première van deze operette vindt vier dagen voor Adams dood plaats.

ADOLPHE ADAM-OPNAMEN MET RUDOLF SCHOCK

1955: Emi-Studio-opname: Aria 'Freunde, vernehmet die Geschichte' ('Le Postillon de Longjumeau')

met de NWD-Philharmonie, het mannenkoor van het Landestheater Hannover en Wilhem Schüchter, dir.

Een opname, die op veel Schock-opera-compilaties voorkomt.

Direct knallen muziek en 'zweepslagen' erop los. De muziek is de tenor op het lijf geschreven, de zweepslagen gelukkig niet. Schock heeft immers geen enkele aansporing nodig en zijn hoge D klinkt als een klok.

De onlangs overleden Amerikaanse (en door mij zeer gewaardeerde) operakenner Mike Richter meldde, dat hij tijdens de hoogste noot op de achtergrond vreemde geluiden meende te horen. Hij luisterde zo nauwgezet, omdat hij - naar ik vermoed - Schock niet tot het produceren van een hoge D in staat achtte.

Zulke dingen zijn nu eenmaal meer vertoond: in de legendarische Emi-opname van Wagners 'Tristan und Isolde' uit 1952 onder Wilhelm Furtwängler neemt Elisabeth Schwarzkopf (echtgenote van Tristan-producent Walter Legge) een (te) hoge noot van de echte Isolde (Kirsten Flagstad) simpelweg over. Ik stel me voor: Mw. Legge komt binnenwandelen, omdat Mijnheer Legge z'n brood vergeten is. Haar man juicht: " Je komt als geroepen, Elisabeth! Wil je even heel hoog in deze microfoon gillen?" Zo gezegd, zo gegild. De geluidstechnici hervatten opgewekt de montage, Mw. Flagstad geeft Mw. Legge opgelucht een knipoog en in de koffiepauze belooft iedereen plechtig te zwijgen als het graf.

Daarna begint het - zoals gebruikelijk - te lekken.

Eerlijk gezegd, heb ik bij deze Adam-opname van Rudolf Schock ook wel eens aan zijn hoge D getwijfeld. Maar als 'ami', die naar een 'histoire' moet luisteren, wil je toch graag geloven, dat Schock het op 5 februari 1955 kon? En als ik op het verzoek van de zanger inga en net zo als Mike Richter nauwgezet luister, kan ík werkelijk niets afwijkends ontdekken. Dus - hak ik de knoop door - moeten we niet verder zeuren. Schock pepert ons de aria tot en met die D effectief in en het blijft iets merkwaardigs hebben, dat we het alleen maar over die hoge D hebben en de meeslepende overige vier minuten buiten beschouwing laten.

1960: Studio-Aufnahme: 'Si j'étais Roi (Wenn ich König wär')

Uitgebreide selectie in 2013 nieuw uitgekomen in Emi/Warners 10CD-Box "Rudolf Schock, Original Opera Highlights 1952-1961" nr. 50999 9 26311 2 4:

Het begint met de première in het Berlijnse 'Theater des Westens' (17 mei 1960).

Rudolf Schock zingt de rol van de smoorverliefde, maar naieve visser Zéphoris, die volgens zijn vriend Piféar door de vissen wordt uitgelachen. In de verdere voorstellingen wisselen Rudolf Schock en de Nederlandse tenor John van Kesteren elkaar als Zéphoris af.

(John van Kesteren schrijft veel later nogal zuur in zijn autobiografie, dat men voor de tv-opnamen van deze opera helaas voor "een andere tenor" koos. Het is nuttig hierbij op te merken, dat door Eurodisc in 1962 de tweede succesopera van Adam: 'Le Postillon de Longjumeau' eveneens werd opgenomen én uitgegeven. Daar zong Van Kesteren de belangrijkste tenorrol en was Stina-Britta Melander zijn partner. 

Rudolf Schock als koning voor één dag

Mei 1960 nam Electrola met alle solisten van de Berlijnse première de complete opera op.

De geluidsband was de muzikale basis voor een tv-film, die geregisseerd werd door Werner Kelch. Kelch kende immers het werk van haver tot gort, omdat hij ook de operavoorstellingen van de Adam-opera in het 'Theater des Westens' had geënsceneerd. De film kwam in 1961 en/of 1962 op de Duitse en in 1963 op de Nederlandse televisie.
Uit de soundtrack bracht Electrola daarnaast een uitgebreide selectie uit op stereo-LP.

Eigenlijk verwachtte ik toen, dat het daarbij zou blijven en bewaakte ik veertig jaar lang met uitgestoken nagels de krakende, knisperende en tikkende mono- en stereo-LP.

In 2004 echter produceerde Emi de CD.
Bovendien werd ik in de bijzondere gelegenheid gesteld, kennis te nemen van de video-registratie. En zo kom ik tot de conclusie, dat de geluidsopnamen voor de televisie 84 minuten duurden in plaats van de 47 minuten op CD. In die extra 37 minuten (waarbij de oude video natuurlijk niet zo briljant klinkt als de CD) zitten behalve dialoog en balletmuziek nog enkele zeer aantrekkelijke zangmomenten. Allereerst een fraai duet van Zéphoris/Neméa uit de 2e akte, waarin de dromerige (maar op CD helaas tot één couplet teruggebrachte) romance van Zéphoris uit het begin van de opera: 'J'ignore son nom, sa naissance (Kenn' nicht ihren Stand, ihren Namen)' gedeeltelijk wordt hernomen (zie bovenaan!).

Verder een sfeervolle koorscene met Zéphoris en nog enkele andere vokale puzzle-stukjes, die de handeling beter in elkaar doen passen.

Vandaag de dag (2016) is de CD met de Adam-selectie nieuw verkrijgbaar in bovengenoemde
10CD-Box van EMI/WARNER.
Op YouTube staat zelfs de gehele televisiefilm. Enkele zangnummers daaruit worden echter geblokkeerd.

SOLISTEN EN DIRIGENT:

Wat RUDOLF SCHOCK betreft: Friedrich Herzfeld heeft in 1962 (in zijn 'Schallplattenführer für Opernfreunde') gelijk, als hij stelt, dat "de topnoten Schock weliswaar wat moeite kosten...", maar hij zegt ook: "Rudolf Schock is voor de visser, die één dag lang voor koning mag spelen, als geschapen. De manier, waarop hij droomt en regeert, brengt ons in verrukking...."

Thomas Voigt voegt daaraan toe, dat Schock als slechts weinig anderen zijn zwakkere kanten in de jaren 60 zo goed wist te compenseren. Bovendien was hij volledig één met de te spelen en te zingen visser.

Graag wijs ik erop, dat Schocks drie beschouwende 'chansons' uit de opera allen op CD staan. Centraal staat het lied vol verlangen 'Un regard de ses yeux (Ein einz'ger Blick von ihr)', waarin Schock de (zee)sterren uit de oceaan zingt (en met wat een mooie instrumentale begeleiding!). En na al die jaren val ik nog altijd helemaal stil bij het korte, maar wonderschone duet uit de 3e akte: 'Hélas, tout m'abandonne (Mein Herz ist noch beklommen)' Schocks falset-noten (hier volstrekt op z'n plaats!) doen mij naar adem happen.

De Zweedse sopraan  STINA-BRITTA MELANDER (1925 - 2010) heeft - zeer ten onrechte - in enkele reacties op vroegere uitgaven van de LP minder goede kritieken gekregen.

Deze veelzijdige Zweedse zangeres, die in 1949 door haar landgenoot Jussi Björling en in 1954 door de afscheid nemende Benjamino Gigli krachtig werd aangemoedigd haar zangerscarrière voort te zetten, heeft de beschikking over een imponerende stem.
Haar krachtige toptonen zijn enerverend, terwijl omvang en klank van haar midden- en lagere register bij mij zelfs een Callas-gevoel oproepen.
Zij zingt de prinses, die van de natuur houdt en graag aan zee mediteert, tot mijn grote genoegen. Kort na de Adam-opnamen zong zij nog eens met Rudolf Schock en onder de zelfde dirigent in een tv- en platenproduktie van Donizettis 'L'Élisir d'Amore'.

De intrigant Prins Kadoor wordt fijnzinnig en met een perfecte Duitse uitspraak gezongen door de grote Amerikaanse bariton THOMAS STEWART (1928-2006). Met zijn vrouw, de sopraan Evelyn Lear, zou Schock bij de Wiener Festwochen van 1962 in de opera 'Lulu' van Alban Berg zingen.

GEORG VÖLKER (1924-2006), zoon van de beroemde Wagner-tenor Franz Völker, is de sympathieke, maar manipulerende koning. Hij zingt mooi, maar schiet een enkele keer nogal ruw uit.

De sopraan Ursula Schirrmacher en de tenor Karl-Ernst Mercker zijn in veel opnamen met Rudolf Schock te horen.

URSULA SCHIRRMACHER (geb.: 1925) neemt bij mij een bijzondere plaats in. Ik 'ontdekte' haar unieke geluid in de 'Carmen'-opname uit 1961 onder Horst Stein. Zij waarschuwt kort voor het slotduet Carmen (Christa Ludwig) voor de over zijn toeren zijnde Don José (Schock) met een onheilspellende huiver in de stem. Ook in andere opnamen raak ik telkens weer onder de indruk van haar gevoileerde zeggingskracht. Schirrmacher was weer zo'n opvallend multi-talent: Volledig thuis in de wereld van opera en operette, maar ook in cabaret-programma's en in musicalrollen zoals die van Maria in 'The Sound of Music'.

De al even voortreffelijke KARL-ERNST MERCKER (geb.: 1933) nam (samen met Ferry Gruber) in Eurodisc-opnamen de rol van 2e tenor over van Manfred Schmidt, die in de jaren vijftig op veel Emi-opnamen te horen was.

In 1998 vertrok Mercker met zijn vrouw, de sopraan Annabelle Bernhard, naar New Orleans, alwaar Mw. Mercker-Bernhard in 2005 overleed.

Dirigent Ernst Märzendorfer

Wat betreft de Oostenrijkse dirigent ERNST MÄRZENDORFER (1921 - 2009), die later vooral ook het werk van modernere componisten (bijv. Hindemith en Kurt Weill) zou dirigeren, citeer ik opnieuw Thomas Voigt: "... Mozart-dirigent Märzendorfer weet precies, hoe hij de fijnste details tot klinken moet brengen".

Krijn de Lege

27.11.2007/12.7.2016

OPERN- UND LIEDERSÄNGER RUDOLF SCHOCK SINGT PAUL ABRAHAM

DER KOMPONIST PAUL ABRAHAM (1892-1960)
Ein Mann mit (zu) vielen Eigenschaften. Mensch voller Widersprüche. Rechthaberisch und zweifelnd. Lässig und übertrieben genau. Überschwenglicher Phantast und Hypochonder.
Aber über alles ein gewaltig musikdramatisches Talent. Erneuerer der deutschsprachigen Operette: importiert amerikanische Tanzrhythmen u.a. aus der Jazzwelt, funkelnagelneue Harmonien für Klavier, Saxophon, Gitarre/Banjo und ('gestopfte') Trompeten, introduziert Hammond- und Lichtorgeln, massenhafte Summchöre in luxuriösen Bühnendekorationen. Das Revue-Theater ist geboren, und die Schlager-Operette beginnt den Triumphzug.

1930 ist 'Viktoria und ihr Husar' (qua Plot noch in der Nähe des späten Lehár und qua Musik noch an Kálmán verwandt) eine Weltsensation. Die Operette spielt sich gegen die verschiedenartigsten, atemberaubenden Dekorationen von Siberien, Japan, Russland und Ungarn ab.
1931 wird dieser Erfolg von der exotischen 'Blume von Hawaii' noch übertroffen.

Die Operetten stecken voller, zugänglicher Melodien (viel Blues, Charleston, Foxtrot und English-Waltz). Die Ensembles (von den Stmmungs-Chören abgesehen) beschränken sich auf Solos und Duette. Viele Musiknummern sind, was den Inhalt betrifft, so allgemein, dass Dirigenten/Regisseure ziemlich willkürlich an die Arbeit gehen können: bald dieses Lied in diesen Akt, bald jenes Lied nicht in die Mitte, sondern ans Ende eines Aufzugs rückend.
1932 ist Abrahams 'Ball im Savoy' ein dritter Hit, aber die Handlung, die sich in Paris, Venedig und besonders in einem snobistischen Hotel in der Luxusstadt Nice entwickelt, erreicht das hohe Niveau der beiden vorigen Operetten nicht ganz, und ist allmählich in den Hintergrund geraten.

Die Nazis kommen 1933 an die Macht und der Komponist jüdischer Abkunft, dessen Musik auf einmal als 'Niggermusik' betrachtet wird, muss Hals über Kopf auswandern. Er lässt zu Hause etwa 200 Kompositionen zurück, die dann spurlos verschwinden (und vielleicht unter anderen Namen später nachträglich veröffentlicht worden sind). Von Wien zieht er nach Budapest, dann nach London, Paris und Kuba. Die Flucht endet in New York. Versuche, das musikalische Handwerk in den VS wieder aufzunehmen, scheitern. Eines Tages dirigiert ein verwirrter Paul Abraham ein unsichtbares Orchester auf Madison Avenue, und letzten Endes kehrt er Anfang der 50-er Jahre als Patient mit dem Besen den Schmutz aus den Korridoren einer Nervenanstalt.
Im Laufe dieses Jahrzehnts realisiert man sich in Deutschland mit Verlegenheit, was aus "ihrem" einst weltberühmten Komponisten geworden ist. Eine Aktion wird eingestellt, ihn wieder zurückkehren zu lassen. Im Jahre 1956 bringt man Paul Abraham nach Hamburg, wo er vier Jahre später stirbt.

***********************

PAUL ABRAHAM-AUFNAHMEN MIT RUDOLF SCHOCK:

1955: Rundfunk-Aufnahmen NDR-Hamburg (Arcade/Artone/Membran) mit Valérie Bak, sopr. und Wilhelm Stephan, Dir.

1. Viktoria und ihr Husar: Duett: 'Reich' mir zum Abschied...'
2. Blume von Hawaii: Titelsong (Schock)
3. Blume von Hawaii: 'Du traumschöne Perle der Südsee' (Schock)
4. Ball im Savoy: Duett: 'Ich hab einen Mann, der mich liebt'

Prachtvolle Aufnahmen mit der Sopranistin Valérie Bak (1919-2005), die einige Jahre davor als Konstanze in der 'Entführung aus dem Serail' und als Königin der Nacht in der 'Zauberflöte' zusammen mit Schock Mozart sang.
All diese Aufnahmen sind auf YouTube zu hören!

Jetzt singen Bak und Schock das berühmte Duett (1) aus 'Viktoria' in klarer Erkenntnis, dass das Verhältnis zwischen Viktoria und ihrem Husaren endgültig beendet werden muss. Nicht übertrieben gefühlvoll, sondern mit kluger Einsicht und Ergebenheit. Ihre gemeinsame Schlussnote klingt überraschend forte.
Wilhelm Stephan (1906-1994), der in diesen Jahren das Hamburger Rundfunkorchester leitete, und im Hamburger Rundfunk genauso wie der bekanntere Kollege Franz Marszalek im Kölner Rundfunk, bis 1958 viel Operette dirigierte, wartet in all diesen Aufnahmen mit grossem (Revue-)Chor und -Orchester auf. Die Theater-Atmosphäre ist auch in 'Blume von Hawaii' ausserordentlich greifbar (2 und 3). Schock singt seine Soli mit schöner Wehmut, heftig von den musikalischen Wogen des Chores und Orchesters umspült. Den Titelsong schliesst der Sänger in hohem Falsett ab, wobei er dem Klang der Hawaii-Gitarren um ihn herum Konkurrenz macht. Das Duett aus 'Ball im Savoy' (4) wird zum Schluss des Programms charmant und mit Spielfreude dargestellt.

1959: Studio-Aufnahmen von 'Viktoria und ihr Husar' und 'Blume von Hawaii' (Emi/Warner) mit Anneliese Rothenberger, sopr., Harry Friedauer, tenor, Liselotte Schmidt, sopr. und Werner Schmidt-Boelcke, dir.

Übrigens ist 'Viktoria und ihr Husar' schon sehr lange unfindbar. Auf der jüngsten Welle von WARNERS Operetten-Wiederveröffentlichungen schwimmt nur die 'Blume von Hawaii' herum.
 
!Via YouTube leitete ich Februar 2016 zwei wohlklingende Fragmente aus der verschwundenen
'Viktoria' an ein breiteres Publikum weiter (siehe oben)!

Anlässlich dieser beiden Fragmente und der 'Blume von Hawaii'-Melodien kann man aber feststellen, dass die Aufnahmen unter dem vielseitigen Dirigenten Werner Schmidt-Boelcke
authentisch anmuten. Es gibt gewiss Paul Abraham-Atmosphäre, trotz der Tatsache, dass man einen beschränkten und merkwürdigen Griff aus den Melodien getan hat: das sympathische Buffopaar Friedauer-Schmidt bekommt nicht soviel zu tun und Schock darf (auf stimmgewaltige Weise) ein halbiertes 'Reich mir...' nahezu im Alleingang singen. Anneliese Rothenberger (1924-2010) dagegen singt (wunderschön, aber zugleich wohl zu ehrfurchtsvoll) das Lied 'Du traumschöne Perle der Südsee' und merkwürdig daran ist, dass sie diese Liebeserklärung an sichselbst, beziehungsweise an Laya. die schöne Prinzessin (Blume) von Hawaii, richtet.

1964: ZDF-TVfilm von 'Viktoria und ihr Husar' mit Margit Schramm, sopr., Johannes Heesters und Wolfgang Ebert, dir./ist seit 2015 - mit Dank an DAHE - zum Glück wieder auf YouTube zu sehen, aber die fortwährende Zeitangabe im Bilde mit den rasend forteilenden Sekunden stört wohl).

Dass es hier die Fernsehverfilmung einer vollständigen Operettenhandlung betrifft, wird aus dem direkteren, mehr dramatischen (= schauspielerischen) Gesangsstil deutlich.
Margit Schramm (1935-1996) war erst 28 Jahre alt, als sie diese Viktoria spielte. Es wird aber sofort deutlich, dass sie eine ausserordentich talentierte Operettensängerin war. Ganz anders als z.B. eine Elisabeth Schwarzkopf, aber bestimmt nicht weniger gut. Schock (damals fast 50) und Schramm entwickelten sich danach zum zentralen Operettenpaar der sechziger Jahre. Dirigent Wolfgang Ebert bleibt weiter als Wilhelm Stephan ein Dezennium davor von Paul Abraham entfernt.

1965: Studio-Aufnahmen von 'Viktoria und ihr Husar' und 'Blume von Hawaii' (Sony/BMG:Eurodisc) mit Margit Schramm, sopr., Ferry Gruber, tenor, Liselotte Ebnet, sopr. und Werner Schmidt-Boelcke, dir.

Werner Schmidt-Boelcke (1903-1985) ist als Dirigent in den beiden Abraham-Querschnitten wieder aktiv (siehe auch 1959). Die Musik ist von Wolfgang Friebe neu arrangiert worden.
In einem beschränkten Zeitabschnitt von etwa 40 Minuten kommen im Gegensatz zu EMI-1959 fast alle Melodien aus beiden Operetten an die Reihe, aber jede Melodie hat man wohl stark eingekürzt. Das bekannte Duett ('Reich'mir...') dauert hier 1.35. Die Rundfunk-Aufnahme aus 1955 ist gut 4 Minuten länger, wobei Bak und Schock in höherem Tempo singen!
Ein bemerkenswertes Lied wie 'Bin nur ein Jonny'(aus 'Blume von Hawaii') ist zum Glück dabei und der überaus lobenswerte Ferry Gruber (1926-2004) singt es perfekt. So ein Song lässt Paul Abrahams künstlerischem Spektrum Gerechtigkeit widerfahren. Aber schade, dass die kritische erste Strophe gestrichen wurde:

'Schwarzes Gesicht, wolliges Haar
grosses Saxophon.
Kennt ihr mich nicht dort aus der Bar?
Applaus ist mein Lohn.
Doch im Salon oder beim Lunch
weicht mir jeder aus.
Zähl ja nicht voll
bin ja kein Mensch, bin nur ein Nigger.....'

Auf der CD treten Theater-Atmosphäre und dramatische Handlung völlig in den Hintergrund, und die drastisch-musikalischen Effekte werden durch das neue Arrangement gedämpft. Das Ganze will nicht mehr als eine angenehme Melodienfolge (lauter 'Ohrwürmer'!) sein. Aber zum Glück auch nicht weniger: Schramm und Schock singen unwiderstehlich, Gruber (kurz vor den Aufnahmen zum Bayrischen Kammersänger ernannt) ist ein luxuriöser Buffo-Tenor und Schmidt-Boelcke ein mit allen Wassern gewaschener Dirigent.

1971: Studio-Aufnahme Duett 'Reich mir zum Abschied noch einmal die Hände' aus 'Viktoria und ihr Husar' (Sony/BMG: Eurodisc) mit Anna Moffo, sopr. und Werner Schmidt-Boelcke, dir.

1971 veröffentlichte BMG zwei LPs mit Anna Moffo (1932-2006) und Rudolf Schock. Die eine LP enthielt Operettenduette, die andere Melodien aus amerikanischen Musicals und Filmen. Die ausgezeichneten Tonaufnahmen fielen mir durch eine grosse Transparenz auf. Was die Operette anbelangte, wurden die Duette sehr komplett aufgenommen. Manchmal sogar mehr als komplett. Das mit der Absicht, die Solisten noch einmal extra glänzen zu lassen. Die Folge war, dass der 56-jährige Rudolf Schock (kurz nach der Erholung vom Herzinfarkt und in zunehmendem Masse mit sich ändernden vokalen Möglichkeiten konfrontiert) ein einziges Mal Stimmprobleme hatte (z. B. bei der überflüssigen 'Zugabe' im 'Grafen von Luxemburg'-Duett). Standen die Aufnahmen unter Zeitdruck oder ging etwas bei der definitiven Tonmontage schief?
In 'Reich mir zum Abschied noch einmal.....' droht auch ein solches Problem im letzten Teil des Duetts ('.....Liebe und Glück.....'). Dennoch lohnt es sich, sich die ganze Ausführung dieses Duetts anzuhören. Schock singt mit feinen Nuancen: u.a. mit einem einigermassen zynischen (oder ironischen?) Unterton bei: 'Einmal, da wirst du an mich denken...'. Moffo ist eine stimmschwere Viktoria. Sie singt imposant, aber wohl wie in einer 'opera seria' (Vgl. die Leichtigkeit von Schramm und namentlich Bak).

1985: Live-Aufnahme Duett 'Reich'mir zum Abschied noch einmal......' aus dem 'Concertgebouw Amsterdam' (Tros-TV-Nederland) mit Cristina Deutekom, sopr. und Franz Bauer-Theussl, dir.
(SEIT 2009 AUF CD/DVD ERHÄLTLICH! SIEHE 'RUDOLF SCHOCK IM TONFILM/AUF DVD'!).

September 1985 sang Rudolf Schock zum letzten Mal in der 'Abend in Wien'- Konzertreihe. Neben Deutekom (geb. 1931 und einst auch gefeierte Königin der Nacht in Mozarts 'Zauberflöte') und Schock war der Bass-bariton Marco Bakker der 3. Solist. (NB: ich erinnere in diesem Zusammenhang daran, dass Cristina Deutekom schon 1968 mit Schock einmal unter Robert Stolz in einem 'Abend in Wien'-Konzert gesungen hat. Sie sprang damals für die kranke Margit Schramm ein).

Die Aufnahme des Paul Abraham-Duetts ist ein rührendes Dokument. Der Stil. worin 'einander noch einmal die Hände gereicht wird' war einerseits feierlich (Deutekom) und andrerseits tarnend und kompensierend (Schock). Schocks '...Liebe und Glück...' gelang ihm vierzehn Jahre nach der Moffo-Aufnahme übrigens wieder prima. Und jener Anflug von Zynismus oder Ironie bei 'Einmal, da wirst du an mich denken'? Der war, glaube ich, stärker geworden.

Krijn de Lege, 6.11.2007/15.6.2010/17.2.2016

OPERA- EN LIEDERENZANGER RUDOLF SCHOCK zingt PAUL ABRAHAM

DE COMPONIST PAUL ABRAHAM (1892 - 1960)

Een man met (te) veel eigenschappen. Vat vol tegenstrijdigheden. Eigenwijs en twijfelend. Slordig en overdreven precies. Uitbundige fantast en hypochonder.

Maar boven alles een enorm muziekdramatisch talent. Vernieuwer van de Duitstalige operette: importeert Amerikaanse dansritmes o.a. uit de jazzwereld, gloednieuwe harmonieën voor piano, saxofoon, gitaar/banjo en ('gestopte') trompetten, introduceert hammond- en lichtorgels, massale zoemkoren in luxedecors. Het revue-theater is geboren en de 'schlager'-operette begint haar zegetocht.

In 1930 is 'Viktoria und ihr Husar' (qua plot nog in de buurt van de late Lehár en qua muziek nog in die van Kálmán) een wereldsensatie. De operette speelt zich af tegen de zeer uiteenlopende, adembenemende decors van Siberië, Japan, Rusland en Hongarije.

In 1931 wordt dit succes door het exotische 'Blume von Hawaii' nog overtroffen.
De operettes zitten boordevol toegankelijke melodieën (veel blues, charleston, foxtrot en - engelse - wals)). De ensembles (afgezien van de sfeerkoren) beperken zich tot solo's en duetten. Veel muzieknummers zijn zo algemeen van inhoud, dat dirigenten/regisseurs tamelijk willekeurig te werk kunnen gaan: nu eens dit lied in die akte, dan weer dat lied niet in het midden, maar aan het eind van een bedrijf.

In 1932 scoort Abrahem met 'Ball im Savoy' een derde hit, maar dit verhaal, dat zich behalve in Parijs en Venetië vooral in een snobistisch hotel in het luxe Nice afspeelt, haalt het hoge niveau van de vorige twee operettes niet helemaal en is geleidelijk aan op de achtergrond geraakt.

De Nazis komen aan de macht in 1933 en Paul Abraham, van joodse afkomst en beschouwd als maker van 'Niggermusik', moet halsoverkop emigreren. Hij laat thuis zo'n 200 composities achter, die vervolgens spoorloos verdwijnen (en wellicht onder andere namen later alsnog zijn uitgebracht). Van Wenen trekt hij naar Budapest, dan naar Londen, Parijs en Cuba. Zijn vlucht eindigt in New York. Pogingen het muzikale handwerk weer op te nemen mislukken. Abrahams muziek wordt in Amerika als achterhaald beschouwd. Op een dag dirigeert een verwarde Paul Abraham een onzichtbaar orkest op Madison Avenue en uiteindelijk veegt hij begin jaren vijftig als patiënt met een bezem de gangen schoon van een psychiatrische kliniek.

In de loop van die vijftiger jaren realiseert men zich in Duitsland met gêne, wat er van "hun" eens wereldberoemde componist is geworden. Er wordt een actie op poten gezet om hem terug te laten keren. In 1956 brengt men Paul Abraham naar Hamburg, waar hij na vier jaar overlijdt.

PAUL ABRAHAM-OPNAMEN MET RUDOLF SCHOCK:

1955: Radio-opnamen NDR-Hamburg (Arcade/Artone) met Valérie Bak, sopr. en Wilhelm Stephan, dir.

1. Viktoria und ihr Husar: Duett: 'Reich' mir zum Abschied..'
2. Blume von Hawaii: Titelsong (Schock)
3. Blume von Hawaii: 'Du traumschöne Perle der Südsee' (Schock)
4. Ball im Savoy: Duett: 'Ich hab' einen Mann, der mich liebt'

Prachtige opnamen met de sopraan Valérie Bak (1919-2005), die een paar jaar voor deze Paul Abraham-opnamen als Konstanze in de 'Entführung aus dem Serail' en als Koningin van de Nacht in de 'Zauberflöte' samen met Schock Mozart zong. Nu zingen Bak en Schock het beroemde duet (1) uit 'Viktoria' in het besef, dat de relatie definitief moet worden beëindigd. Niet sentimenteel, maar met wijs inzicht en berusting. Hun gezamenlijke slotnoot klinkt verrassend forte. Wilhelm Stephan (1906-1994), die in die jaren in Hamburg het radio-orkest leidde en evenals de bekendere collega Franz Marszalek, die in Keulen actief was, veel operette dirigeerde, pakt in al deze opnamen uit met groot (revue-)koor en orkest. De theatersfeer is tastbaar, wat ook geldt voor de liederen uit 'Blume von Hawaii' (2 en 3). Schock zingt zijn soli mooi weemoedig, hevig omspoeld door de muzikale golven van koor en orkest. De titelsong sluit de zanger in hoog falset af, waarbij hij de klank van de Hawaii-gitaren om hem heen concurrentie aandoet. Het duet uit 'Ball in Savoy' (4) tenslotte krijgt een charmante en speelse vocale presentatie.

1959: Studo-opnamen van 'Viktoria und ihr Husar' en 'Blume von Hawaii' (Emi/Warner) met Anneliese Rothenberger, sopr., Harry Friedauer, tenor, Liselotte Schmidt, sopr. en Werner Schmidt-Boelcke, dir.

Overigens zijn  Viktoria en haar huzaar al heel lang zoek. Op de recente golf van Warner's operette-heruitgaven drijft alleen de bloem van Hawaii.

!Via YouTube heb ik zojuist (februari 2016) twee fraaie fragmentjes  uit 'Viktoria' naar een breder publiek doorgesluisd (zie bovenaan)!

Op basis daarvan en de 'Blume von Hawii'- selectie, kan vastgesteld worden, dat de opnamen o.l.v. de veelzijdige operette dirigent Werner Schmidt-Boelcke authentiek aandoen. Er heerst daadwerkelijk zoiets als een 'Paul Abraham-klimaat', ondanks het feit, dat er een beperkte en merkwaardige greep is gedaan uit zijn melodieën: het sympathieke buffopaar Friedauer-Schmidt krijgt niet zo veel te doen en Schock mag (op indrukwekkende wijze) een gehalveerd 'Reich mir...' bijna solo zingen. Anneliese Rothenberger (1924-2010 ) daarentegen zingt (wonderschoon, maar tegelijk wel erg eerbiedig) het lied 'Du traumschöne Perle der Südsee' en het merkwaardige daarvan is, dat dit een liefdesverklaring is aan haarzelf oftewel aan Laya, de mooie prinses (bloem) van Hawaii.

!1964: ZDF-tvfilm van 'Viktoria und ihr Husar' met Margit Schramm, sopr., Johannes Heesters en Wolfgang Ebert, dir. (is sinds 2015 - met dank aan DAHE - gelukkig weer op YouTube te zien, maar de onvermoeibare klok in het beeld stoort wel)!

Dat het hier om een (tv-)verfilming gaat van een complete operette-handeling, blijkt uit een directere, meer dramatische (= acterende) stijl van zingen. Margit Schramm (1935-1996) was pas 28 jaar, toen zij deze Viktoria speelde. maar het is overduidelijk, dat zij geweldig goed in dit genre was. Totaal anders dan bv. een Elisabeth Schwarzkopf, maar absoluut niet minder.
Rudolf Schock (toen bijna 50) en Schramm groeiden na de opnamen uit tot hét operettepaar van de jaren zestig. Dirigent Wolfgang Ebert blijft verder verwijderd van Paul Abraham dan een decennium daarvoor Wilhelm Stephan: diens muzikale opvattingen waren authentieker.

1965: Studio-opname van 'Viktoria und ihr Husar' en 'Blume von Hawaii'
(Sony/Eurodisc) met Margit Schramm, sopr., Ferry Gruber, tenor, Liselotte Ebnet, sopr. en Werner Schmidt-Boelcke, dir.

Werner Schmidt-Boelcke (1903-1985) is als dirigent weer actief in de tweetal Abraham-selecties (zie ook 1959). De muziek is door Wolfgang Friebe opnieuw gearrangeerd.

In een beperkt tijdsbestek van ongeveer 40 minuten komen in tegenstelling tot bij EMI (in 1959) vrijwel alle melodieën uit beide operettes aan bod, maar elke melodie is wel sterk ingekort. Het bekende duet ('Reich mir....') duurt hier 1.35. De radio-opname uit 1955 doet er ruim 4 minuten langer over (waarbij Bak en Schock in hoger tempo zingen!).

Een opmerkelijk lied als 'Bin nur ein Jonny' (uit 'Blume von Hawaii') is er gelukkig bij en de onvolprezen Ferry Gruber (1926-2004) zingt het perfect. Zo'n song doet helemaal recht aan het artistieke spectrum van Paul Abraham. Maar jammer, dat het kritische eerste couplet is geschrapt:

'Schwarzes Gesicht

wolliges Haar

grosses Saxophon.

Kennt Ihr mich nicht dort aus der Bar?

Applaus ist mein Lohn.

Doch im Salon oder beim Lunch

weicht mir jeder aus.

Zähl ja nicht voll

bin ja kein Mensch.

Ich bin nur ein Nigger usw.

Op deze CD zijn theatersfeer en dramatische handeling op de achtergrond geraakt en de drastische muzikale effecten door het nieuwe arrangement gedempt.

Het geheel wil niet meer zijn dan een aangename 'Melodienfolge' (potpourri van 'Ohrwürmer'!). Maar (gelukkig) ook niet minder: Schramm en Schock zingen onweerstaanbaar. Gruber (kort voor de opnamen tot Bayrischer Kammersänger benoemd) is een luxueuze buffo-tenor en Schmidt-Boelcke een door de wol geverfd operette-dirigent.

1971: Studio-opname Duet 'Reich mir zum Abschied noch einmal die Hände' uit 'Viktoria und ihr Husar' (Sony/BMG: Eurodisc) met Anna Moffo, sopr. en Werner Schmidt-Boelcke, dir.

In 1971 bracht BMG twee LPs uit met Anno Moffo (1932- 2006) en Rudolf Schock. Op de ene LP zongen zij operette-duetten, op de andere melodieën uit Amerikaanse musicals en films.

De uitstekende geluidsopnamen vielen mij op door een grote doorzichtigheid.

Wat de operette betrof, werden de duetten zeer compleet opgenomen. Soms zelfs meer dan compleet. Waarschijnlijk om de solisten nog eens extra te doen schitteren. Het gevolg is, dat de 56-jarige Rudolf Schock (tamelijk kort na zijn herstel van een hartinfarct en in toenemende mate geconfronteerd met veranderende stemmogelijkheden) een enkele keer in vokale problemen komt (bijv.bij de overbodige "toegift" in het "Graf von Luxemburg"- duet). Stonden de opnamen onder tijdsdruk en/of was er wat mis gegaan bij de definitieve geluidsmontage?

In het 'Reich mir noch einmal...'- duet dreigt heel even ook zo'n probleem in het laatste deel van de opname ("....Liebe und Glück...."). Toch loont het zeer de moeite naar de complete uitvoering van dit duet te luisteren. Schock zingt met fijne nuances: o.a. met een enigszins cynische (of ironische?) ondertoon bij: "Einmal, da wirst du an mich denken...". Moffo is een stemzware Viktoria. Ze zingt imposant, maar wel als in een opera seria (Vgl de lichtheid van Schramm en met name Bak).

1985: Live-opname (Tros-tv-Nederland) duet 'Reich mir zum Abschied...' uit het Concertgebouw Amsterdam met Cristina Deutekom, sopr. en Franz Bauer-Theussl, dir. (SINDS 2009 OP CD/DVD VERKRIJGBAAR: ZIE 'Rudolf Schock op film en DVD'!)

In september 1985 zong Rudolf Schock voor de laatste keer in een 'Abend in Wien'-concertserie. Naast Cristina Deutekom (geb. 1931 en ooit internationaal een gevierde 'Koningin van de Nacht' in Mozarts 'Zauberflöte') en Schock was bas-bariton Marco Bakker de 3e solist. (NB: Ik herinner er in dit verband aan, dat Cristina Deutekom in 1968 al een keer met Schock onder Robert Stolz in een 'Abend in Wien'-concert optrad. Zij viel toen in voor de zieke Margit Schramm).

De opname van het Paul Abraham-duet is een ontroerend document. De stijl, waarin 'elkaar nog één keer de handen gereikt wordt' was enerzijds plechtig (Deutekom) en anderzijds camouflerend en compenserend (Schock). Schocks passage van '....Liebe und Glück..' lukte veertien jaar na de opname met Anna Moffo overigens weer prima. En dat vleugje cynisme of ironie bij 'Einmal, da wirst du an mich denken'? Dat was volgens mij sterker geworden.

Krijn de Lege, 6 november 2007/15 juni 2010/17 februari 2016

RUDOLF SCHOCK: EINE FASZINATION ERLÄUTERT

Dieser Text wird zum Versuch, eine Faszination in relativ wenige Worte zu fassen.
Es handelt sich um meine Faszination. Aber zugleich eine Faszination, die ich mit Vielen teile.
Deshalb dieser Versuch.
Als Ausgangspunkt für eine Reise durch die musikalischen Welt des Tenors Rudolf Schock.
Eine Weltreise, die - solange ich dazu imstande bin - auf dieser Site Jahre dauern wird.
Neben allgemeinen Texten über das musikalische Erbe des Sängers, seine Laufbahn und die Rolle, die er in der Musikgeschichte bis auf heute gespielt hat, zoome ich ausführlich in seine zahlreichen Audio- und Video-Aufnahmen hinein, worin ich auch Kommentare Dritter hineinziehen werde.  

Meine Faszination gründet sich gesetzmäßig auf Gefühlen.

Diese Gefühle stoßen einem nur zu. Erst später fängt man an, darüber nachzudenken. Warum fühle ich das? Was trifft mich so? Woraus geht diese Rührung hervor? Warum trifft das, was einer hört und/oder sieht so vollkommen mit den Vorstellungen der Phantasie zusammen? Oder werden diese Vorstellungen gerade erst von dem, was einer hört oder sieht hervorgerufen und gefärbt?

Ein Schauspieler beschwört ein Bild der Person herauf, die er spielt und mit dem Bild eine Welt, worin diese Person handelt.

Ein Sänger oder eine Sängerin macht das genauso.
Ob es entweder Oper, Operette oder Musical betrifft: immer werden Menschen dargestellt, die in einer bestimmten Umgebung vom Charakter und Typus heraus handelnd vorgehen.

Eine Geschichte ist komisch, die andere tragisch, eine Handlung tiefschürfender als die andere, aber zentral stehen immer Menschen, in die man sich hineinversetzen kann, durch die Phantasien gereizt oder sogar entfesselt werden. 

Einzelne Lieder/Chansons äußern sich eher beschaulich über vielerlei Empfindungen, obschon ich mich beeile, zu betonen, daß es auch in musikalische Dramen Arien/Lieder gibt, wofür der Solist bei der vokalen Betrachtung einer besonderen Lage gleichsam einige Minuten aus dem Plot heraustreten muß. Umgekehrt existieren auch Lieder und Chansons, die dem Solisten die Gelegenheit bieten, in Miniatur eine Rolle zu spielen und Texte zu singen, die darin passen.

Der Sänger und Darsteller Rudolf Schock - denn ich schreibe jetzt von meiner Faszination, die ihn betrifft - ruft bei mir in vollkommener Weise die Person hervor, die er darstellt. Die Rolle paßt wie ein warmer Mantel. Er wird zum Menschen, die er singt und spielt und es macht einem gar keine Mühe (es passiert einem eben) an diesen Menschen zu glauben, sich stark mit ihm verbunden zu fühlen und sich hundertprozentig in ihn hineinzuversetzen.

Der herzerfreuende, mehr oder weniger adlige Lebemann (Danilo in der "Lustigen Witwe") liegt Schock genauso vollendet im Blut wie der naive und betrogene Hirt aus den Bergen (Pedro in "Tiefland").

Eine tragische, alternde Persönlichkeit wie Canio ("I Pagliacci" von Leoncavallo) ist ebenso glaubenswürdig wie der sympathische und schwungvolle 'Robin Hood' aus Aubers "Fra Diavolo".

Der Humor ist Rudolf Schock wie auf den Leib geschrieben, aber zugleich ist Wehmut ein wesentlicher Bestandteil dieser "Stimme mit Herz" .

In den Liedern und Chansons, die er seinem Publikum 'serviert', bringt er viele Saiten bei mir zum Erklingen und entzündet er meine Phantasie und nicht selten erlebe ich bei Rudolf Schock in den Liedern jenes Umsteigen in die obenerwähnte 'Rolle in Miniatur'. Obwohl ich Beispiele lieber für die bevorstehende Weltreise aufbewahre, nenne ich jetzt schon Schocks Interpretation von Liederzyklen wie "Die schöne Müllerin" und "Dichterliebe".

Rudolf Schock ist mit einer "Stimme mit Herz" gesegnet und das im Gegensatz zu den "Stimmen mit Kopf" , zu denen ich z.B. Elisabeth Schwarzkopf und Dietrich Fischer-Dieskau rechne. Um keine Mißverständnisse aufkommen zu lassen: ich spreche damit kein Werturteil aus. In der ganzen Literatur und den allerschönsten Künsten stößt man auf diesen Gegensatz. Goethe versus Schiller oder der Akzent bezw. auf 'Natur' oder 'Kultur': 'Gefühl' (Herz) oder 'Verstand'
(Kopf).

Daneben dachte ich mir noch den Unterschied zwischen 'relationellen Stimmen' wie die von Schock (gibt es das Wort 'relationell' auf Deutsch?) und 'rationellen Stimmen' aus.

Vielleicht erklärt das zum Teil wohl die 'Trennung der Geister', wenn es sich um Rudolf Schock handelt. Aber das ist dann etwas ganz anders als die in der Unwissenheit und dem wiederholten Abschreiben wurzelnden Vorurteile, worüber ich voriges Mal schon berichtete.

Schocks Annäherung der Musik ist schlicht, direkt, nicht ängstlich, sondern gewissenhaft (Gerald Köhler: "Die Preisgabe des Inneren beim Singen, das war das Wesen seiner Kunst, und die Distanzlosigkeit zum Gesungenen.....").

Geziertheit ist Schock fremd. Wie ein Journalist 1961 nach einem Liederrecital über ihn berichtete: "In und hinter den Notenlinien steht über alles: HERZ".

Aber doch ist diese Annäherung auch intelligent, musikalisch und künstlerisch raffiniert, und ich glaube, daß es ein ziemlich gefürchteter Musikkritiker war, der schrieb, daß Schock über "ein rattenfängerisches Talent" verfügt, womit er viele Musikliebhaber in seinen Bann zieht und ins Schlepptau nimmt.

Schocks Stimme hat ein lyrisches, warmes Timbre, aber ist zugleich (baritonal) männlich.

Ein weiteres Kennzeichen seines Spieltalents ist, daß er in einigen (besonders) Opernrollen dann und wann bewußt statt Schöngesang den realistisch-dramatischeren 'Sprechgesang' bevorzugt. Das berauschende Wort ist für ihn in solchen Augenblicken der Musik überlegen. Dabei verliert er übrigens in keinem einzigen Moment die musikalische Kontrolle über das nahtlose Einbauen davon in die Partitur.

Dieser außerordentlich vielseitige Sänger/Darsteller baute (nicht nur) für mich eine Brücke.

Diese Brücke führte mich (als 13-Jährigen) zuerst in 'Die Welt der Operette'. Danach betrat ich durch den Künstler 'Die Welt der Oper', und machte ich Bekanntschaft mit den klassischen Liedern von Schubert, Schumann und Richard Strauss. Auch die Welt des Volksliedes lernte ich kennen und daneben noch eine stattliche Anzahl von kirchlichen und weltlichen Liedern.

In der - wie man sie so nennt - leichteren Musik geriet ich auch zu Hause und bis auf den heutigen Tag bin ich all diesen Liedern und 'Chansons' recht gut gesinnt.

"WOW....never heard the guy" schreibt ein junger Amerikaner auf die momentan weltweit konsultierte Internetsite 'YouTube'. Dies anläßlich einer von einem Landsmann auf die Site eingetragene Arie aus dem "Freischütz" von Von Weber (Audio-Clip von Rudolf Schock aus dem Jahre 1967). Ein zweiter Amerikaner postet dann noch einmal eine seltene Schock-Live-Aufnahme (1965) mit der in italienischer Sprache (auch visuell) eindrucksvoll gesungenen zweiten "Tosca"-Arie ('E lucevan le stelle') von Puccini. "So happy, to hear him sing this aria in Italian" lautet eine dankbare Reaktion, worauf wieder ein Dritter aus den VS in bezug auf einen neuen (jetzt wieder Audio-)Clip einer Arie aus "Turandot" (aus dem Jahre 1951 und nicht 1946 wie in der begleitenden Information steht) reagiert mit den Worten: "In any language, just beautiful". Eine Bitte aus Deutschland um "MORE!" führt in erster Instanz zum vierten Audio-Clip ("Madame Butterfly" auch aus dem Jahre 1951) und in den Jahren danach zu einer langen Reihe von Opernarien, Operetten- und Kunstliedern und Evergreens.

Die vielen, positiven Kommentare ("This is topclass-singing") kommen aus allen Herren Ländern: VS, Europa, Chile, Peru, Australien und von Jung und Alt.

Krijn de Lege, 3.10.2007/21.1.2020

RUDOLF SCHOCK: EEN FASCINATIE TOEGELICHT

Dit wordt een poging een fascinatie in relatief weinig woorden te vangen. Mijn fascinatie. Maar tegelijk een fascinatie, die ik met velen deel. Daarom deze poging. Als vertrekpunt voor een reis door de muzikale wereld van de Duitse tenor Rudolf Schock. Een wereldreis, die - zolang ik gezond blijf - op deze site jaren gaat duren. Naast meer algemene teksten over de muzikale erfenis van de zanger, zijn loopbaan en de rol, die hij heeft gespeeld in de muziekgeschiedenis tot op heden, zoem ik meer gedetailleerd in op zijn talloze geluids- en beeldopnamen, waarbij ik ook commentaren van derden zal betrekken.

Een fascinatie is wetmatig gebaseerd op gevoelens.
Ze overkomen je. Pas daarna ga je erover nadenken. Waarom voel ik dit? Wat raakt me nu zo? Waar komt die ontroering vandaan? Waarom vallen wat je hoort en/of ziet zo volkomen samen met de voorstellingen van je fantasie? Of worden die voorstellingen juist opgeroepen en gekleurd door datgene, wat je hoort en ziet?

Een toneelspeler roept een beeld op van de persoon, die hij speelt en met dat beeld een wereld, waarin die persoon handelt (acteert).
Een zanger/zangeres doet dat ook. Of het nu om opera, operette of musical gaat: er worden altijd mensen uitgebeeld, die in een bepaalde omgeving handelend optreden vanuit hun karakter of type. Het ene verhaal is komisch, het andere tragisch, de ene handeling graaft dieper dan de andere, maar centraal staan de personen, die mens zijn, de rollen, die moeten maken, dat je kunt meeleven, dat je je kunt inleven, dat je fantasie geprikkeld of zelfs ontketend wordt. En (of moet ik zeggen: Of?) een snaar beroeren, die exclusief van jou is en die door de tovenaars op het toneel hevig tot trillen wordt gebracht.

Losse liederen/chansons uiten zich meer beschouwend over velerlei gevoelens, al haast ik mij op te merken, dat er ook in muzikaal drama aria's/liederen voorkomen, waarvoor de solist in feite enkele minuten uit de plot moet stappen om stil te staan bij een vokale beschouwing van een bijzondere situatie en omgekeerd zijn er ook liederen en chansons, die een solist de gelegenheid bieden in miniatuur een rol te spelen en teksten te zingen, die in die rol passen.

De zanger en vertolker Rudolf Schock - want het gaat nu om mijn fascinatie voor hém - roept bij mij volmaakt de persoon op, die hij zingt. De rol past hem als een warme jas. Hij wordt die mens en het kost je geen enkele moeite (het overkomt je) in die mens te geloven, intens met hem mee te leven, je voor de volle 100% in hem te verplaatsen.
De hartveroverende al dan niet adellijke losbol (Danilo in 'Die lustige Witwe') ligt Schock net zo uitstekend als de naïeve en bedrogen herder uit de bergen (Pedro in 'Tiefland').
Een tragische ouder wordende persoonlijkheid als Canio ('I Pagliacci' van Leoncavallo) is even geloofwaardig als de sympathieke en zwierige 'Robin Hood' in Aubers 'Fra Diavolo'.
Humor hanteert hij met het allergrootste gemak. Maar tegelijk is weemoed een wezenlijk bestanddeel van deze "Stimme mit Herz".
In de liederen en chansons, die hij zijn luisterpubliek 'serveert', doet hij vele snaren bij mij trillen en prikkelt hij mijn verbeeldingskracht en niet zelden beleef ik bij Rudolf Schock in de liederen bovengenoemde overstap naar de rol in miniatuur. Hoewel ik voorbeelden liever bewaar voor de aanstaande wereldreis, noem ik nu al Schocks benadering van liederencycli als 'Die schöne Müllerin' en 'Dichterliebe'.

Rudolf Schock is gezegend met een 'Stimme mit Herz' en dat als tegenstelling tot de 'Stimmen mit Kopf', waartoe ik bijv. Elisabeth Schwarzkopf en Dietrich Fischer-Dieskau reken. Om misverstanden te voorkomen: dit is geen waardeoordeel. Door de gehele literatuur en in de allerschoonste kunsten kom je deze tegenstelling tegen. Goethe en Schiller oftewel het accent resp. op 'natuur' en 'cultuur': 'gevoel' (Herz) en 'verstand' (Kopf).
Daarnaast bedacht ik nog het onderscheid tussen 'relationele stemmen'', zoals die van Schock en 'rationele stemmen'.
Misschien verklaart dit voor een deel wel 'de scheiding der geesten' als het om Rudolf Schock gaat. Maar dat is van een geheel andere orde dan de in onwetendheid en napraterij wortelende vooroordelen, waarover ik eerder schreef.
Schocks benadering van de muziek is eenvoudig, onbekommerd, direct (Gerald Köhler: "Het prijsgeven van het innerlijk bij het zingen, dat was het wezen van zijn kunst, en het zich vereenzelvigen met datgene, wat hij zong.....").
Gekunsteldheid is Schock vreemd. Zoals een journalist in 1961 over hem schreef: 'In en achter de notenbalk staat boven alles: HERZ". Maar toch is die benadering ook intelligent, ja zelfs muzikaal en artistiek geraffineerd en ik meen dat het een nogal gevreesde Duitse muziekcriticus was, die schreef, dat Schock over 'ein rattenfängerisches Talent' beschikt, waarmee hij veel muziekliefhebbers in zijn ban trekt en vervolgens op sleeptouw neemt.

Schock's tenorstem heeft een lyrisch, warm timbre, maar is tevens (baritonaal) mannelijk. Een verder kenmerk van zijn speeltalent is, dat hij in een aantal (vooral) opera-rollen af en toe het mooi-zingen bewust inruilt voor realistisch-dramatisch 'spreekzingen'. Het meeslepende woord is voor hem op zulke momenten superieur aan de muziek. Daarbij verliest hij overigens op geen enkel moment de muzikale controle over de inpassing hiervan in de partituur.

Deze buitengewoon veelzijdige zanger bouwde voor mij (en ongetwijfeld vele anderen) een brug naar een al even veelzijdige muzieksmaak.
Met hem ging ik (als 13-jarige) eerst 'Die Welt der Operette' binnen, betrad ik direct daarna 'Die Welt der Oper' en leerde ik naar de klassieke liederen van Schubert, Schumann en Richard Strauss luisteren. Ook de wereld van het volkslied leerde ik kennen en daarnaast nog een enorme hoeveelheid andere kerkelijke en wereldlijke liederen.
In de - zoals dat heet - lichtere muziek raakte ik ook thuis en tot de dag van vandaag draag ik al deze (film)liederen en 'chansons' een warm hart toe.

"WOW...never heard the guy" schrijft een jonge Amerikaan op 'YouTube' . Dit naar aanleiding van een door een landgenoot van hem op de site geplaatste aria uit de 'Freischütz' van Von Weber (audio-clip van Rudolf Schock uit 1967). Iemand anders stuurt dan nog eens een zeldzame Schock-Live-clip (1965) in met de in het Italiaans (ook visueel) imponerend gezongen 2e tenoraria uit 'Tosca' ('E lucevan le stelle') van Puccini. "So happy, to hear him sing this aria in Italian" luidt een verzuchting, waarop weer iemand anders uit Amerika n.a.v. een derde (nu weer audio-)clip van een aria uit 'Turandot' (uit 1951 en niet 1946 zoals in de begeleidende informatie staat) reageert met de woorden: "In any language, just beautiful". Een verzoek uit Duitsland om "MORE!" leidt allereerst tot een 4e audioclip ('Madame Butterfly' eveneens uit 1951) en in de jaren daarna tot een hele reeks opera-aria's, operette-liederen, evergreens, maar ook liederen van Franz Schubert en Richard Strauss.
De vele, positieve reacties ("This is topclass-singing") komen uit alle windstreken: VS, Europa, Chili, Peru, Australië en van jong en oud.

Krijn de Lege, 3 oktober 2007/21 januari 2020

RUDOLF SCHOCK: (VOR)URTEILE IM WANDEL DER ZEITEN

Quelle: Vorblatt Programmheft 1-11-1957 Rivièrahal Rotterdam

Zurück nach 1954. Rudolf Schock gilt nach dem Film "Du bist die Welt für mich" weit und breit als berühmter Sänger, der Nachfolger des inzwischen legendarischen Richard Tauber. Schock singt in Taubers Tradition, genauso wie Schock auch in der Tradition anderer namhaften Tenöre steht, wie Jan Kiepura, Helge Roswaenge, Josef Schmidt u.a. Die Tenorerfolge aus Opern und Operetten ('Der Tenor und seine Lieder' ist der Titel von Schocks erster Solo-Langspielplatte) klingen wie von alters her.

Jüngere Generationen geraten in seinen Bann, unter ihnen viel Teenager. In Zeitschriften für Teens (u.a. 'Tuny Tunes' in den Niederlanden) wird Schock als Idol präsentiert.

(Ich erinnere mich an einen Bericht über einen Auftritt in irgendeiner deutschen Riesenhalle zusammen mit damaligen Favoriten wie Peter Kraus & Conny Froboess - Aus Conny Froboess würde später noch eine eindrucksvolle Schauspielerin wachsen - und den ersten deutschen Epigonen amerikanischer Rock&Roll-Stars. Noch sehe ich den Text vor mir: "....und für wen gerieten die Jugendlichen ausser sich (buchstäblich aus dem Niederländischen: rissen die Jugendlichen den Saal ab)? Für Rudolf Schock!").

Prof.Dr. Elmar Buck, Direktor der Theaterwissenschaftlichen Sammlung der Kölner Universität, sagte es 2005 bei der Eröffnung einer Foto-Ausstellung zum 90. Geburtstag von Rudolf Schock in seiner Ansprache so: "Als ich klein war, war Rudolf Schock ganz gross".

Zehn Jahre später. Es ist 1964. Vor dem Krieg gab es die Kombination Richard Tauber und den Komponisten/Dirigenten Franz Lehár. Jetzt gibt es die Kombination Rudolf Schock und den Komponisten/Dirigenten Robert Stolz.

Schock sollte eigentlich nicht mehr als Nachfolger Taubers betrachtet werden. Er ist kein zweiter Richard Tauber, sondern kein Geringerer als der erste Rudolf Schock.

Seine Popularität in den Sechzigern ist grösser als je. Im Fernsehen kann man ihn oft sehen und hören.

Einige Musikkritiker, die die Kritik schon früher namentlich auf Einflüsse richteten, die von der Aussenwelt auf den Sänger zu kamen (Produzenten, die ihn dazu verführten, auf der Schallplatte 'Schnulzen' zu singen, und die aus ihm einen 'Filmhelden' machten; hysterische Fans, denen es gelang, sich in die Operntempeln zu drängen), registrieren (nur allzu gern?) stimmliche Probleme beim unermüdlichen Rudolf Schock, der inzwischen ein Mann mittleren Alters ist (siehe auch 'RUDOLF SCHOCK: SÄNGER und DARSTELLER (3)').

(In diesem Zusammenhang ist es interessant einen Abstecher zur überwältigenden Maria Callas (1923-1977) zu machen. In einer diskographischen Biographie dieser unumstritten legendären Sängerin (únd Schauspielerin) in Fonoforum vom September 2007 stellt Bjørn Woll fest, dass der Karriereverlauf von Callas Mai 1949 anfing und 1974 beendet wurde. Ihre stimmlichen Probleme ('Kampf gegen die Stimme') treten aber seit Mitte der 1950er Jahre schon ('zu deutlich') in den Vordergrund.)

Die Teens der sechziger Jahre mögen keine Oper und gar nicht die Operette. Nach ihrer Meinung ist das (spiess)bürgerliche Musik für ältere Leute. In Deutschland wird der oft Operette singende 'Rudolf Schock des Bildschirms'zum Symbol dieses Genres. In manchem Wohnzimmer seufzen Heranwachsende unter dem 'altbackenen' musikalischen Geschmack der Eltern. Wir leben ja jetzt in den revolutionären Sechzigern, worin Jung und Alt (aber jedenfalls Jung!) mit der Zeit gehen und sich einer dynamisch-neuen Gesellschaft gegenüber aufgeschlossen zeigen sollen? Es gibt heutzutage Gottseidank endlich eine eigene Jugendkultur und also auch eine ganz andere Musik, die der Jugend selber gehört!

Schock, 'der Wirtschaftswundertenor', wird gleichsam auf die 'muffigen fünfziger Jahre' festgenagelt, auf die Jahre des Wiederaufbaus, der 'kleinbürgerlichen Familien unter der Lampe um den grossen Tisch herum', die glücklich damit waren, dass sie wieder mehr oder weniger miteinander vereinigt waren, auf die Jahre des 'Rosenkohlgeruchs' (nennen nur die Niederländer diese Jahre so?), der 'unaufhörlichen Langeweile' und der 'vollkommenen Farblosigkeit'.

Gegen eine solche unmögliche Periode wehrt man sich ja doch?!

Und dann verstehen wir noch einmal, was Prof. Buck meint, wenn er sagt: "Als ich grösser wurde, versuchte ich Rudolf Schock mir kleiner zu machen. Die Rockgruppe 'Rudolf Rock und die Schocker' sprachen mir mehr aus dem Herzen....Zu meinem Erstaunen schwärmte mein - von mir verehrter - akademischer Lehrer aber immer wieder von Rudolf Schocks hinreissendem Tamino".

(Immerhin bin ich der Meinung, dass das deutsche Fernsehen der sechziger und siebziger Jahre Rudolf Schock oft in einer Weise präsentierte, die ihm eigentlich nicht angemessen war. Das einzigartige Zusammengehen vom 'Opernsänger und Chansonnier in einer Person' (nach Rudolf Schocks Meinung eine Voraussetzung für das gekonnte Singen von Operette und der sogenannten "leichten Musik') kam durch das damals übliche Playback-Verfahren eingeschränkter zum Ausdruck. Das herzbewegende Singen von Schock-live und sein herzerfreuender Charme (Fernsehaufzeichnungen bis tief in die achtziger Jahre zeigen uns das) waren ein Erlebnis, das - auch noch aus jedem sinnvollen musikdramatischen Zusammenhang gerissen - in mancher Fernsehshow nicht immer völlig nachempfunden werden konnte. Noch einmal an die Callas denkend, bin ich völlig darüber im klaren, dass das für sie auch gegolten hätte. Ganz anders war es damals - genauso wie bei den Filmen aus den Fünfzigern - mit den Fernsehausführungen vollständiger Opern und Operetten bestellt. Selbst die Playback-Verfahrensweise war nicht imstande Schocks grosse, dramatische Allüre zu beeinträchtigen.

Zwanzig Jahre später. Wir sind jetzt schon im Jahre 1984. Rudolf Schock wird nächstes Jahr siebzig. Noch immer ist er ein gern gesehener Gast in Fernsehprogrammen. Damenillustrierte berichten über das Wohl und (viele) Wehe in der Familie.

Aber unter den Vielen, die Rudolf Schock bewundern, macht sich das Gefühl breit, der Sänger werde falsch beurteilt (Gerald Köhler 2005: "...die Kritik ist (zu) schnell und die Klassifizierung oberflächlich"). Ärger wächst über die Tatsache, dass Schocks Bedeutung wiederholt verringert wird.
Ein Beispiel aus eigener Erfahrung:
Ich trete in Rotterdam am Anfang der 80er Jahre ins renommierten Schallplattenspezialgeschäft, und erkundige mich bei einer sachverständig aussehenden Dame nach der integralen Aufnahme von der Oper 'Carmen' mit Rudolf Schock. Sie schaut mich ungläubig an und murmelt mitleidig: "Aber Rudolf Schock? Der singt doch nur Operette?" Ich antworte (und es stürmt bis tief in meine Seele): Christa Ludwig singt die Carmen und Hermann Prey....".
Die sachverständige Dame fragt, wobei in ihrer Stimme unüberhörbar Spott mitschwingt, einen männlichen Kollegen, ob er wohl einmal von einer 'Carmen' mit Christa Ludwig und (mit dem Äussersten an Unglauben in Augen und Stimmklang) Rudolf Schock gehört hat.
Dieser guckt mich zuerst bestrafend an und sagt dann fast empört: "Ich glaube nicht, dass eine solche Schallplatte existiert".

Die kleinen Jungen und Mädchen aus den Fünfzigern ("Als Rudolf Schock ganz gross war") und aus den Dezennien danach sind mit Schock im Fernsehen und Schock auf dem Plattenspieler ihrer Eltern und Grosseltern aufgewachsen.
Sie sind Bankdirektor geworden, IT-Spezialist oder Direktor einer theaterwissenschaftlichen Universitätssammlung. Es ist ihnen gelungen, Produzent von Fernsehshows oder vielleicht Musikkritiker zu werden. Sie haben sich vielleicht nie in die vielen Tonträger mit Rudolf Schock vertieft, die sich doch als stark genug erwiesen, den Wandel der Zeiten zu überleben. Vielleicht haben sie die Chance, sich zu vertiefen nie bekommen, weil im Rundfunk und Fernsehen so etwas wie eine Schock-Stille entstand. Und vielleicht sind sie inzwischen doch voll von weniger positiven Vorurteilen in bezug auf diesen Sänger.

("Einer ist berühmt, weil er berühmt ist"(David Boorstin 1961). Umgekehrt bedeutet das auch, dass einer, der nicht (mehr) berühmt ist, nicht leicht (wieder) berühmt wird. Überall beten Menschen nur nach, was andere sagen. Oder schreiben nur nach, was andere schreiben. Auf diese Weise werden kleine Welten geschaffen, wozu einer gehört oder nicht gehört. Die Musikwelt ist auch so eine kleine Welt.)

Und wenn man sich trotzdem vertiefen muss - zum Beispiel weil in der Umwelt das Interesse am Sänger plötzlich wieder zunimmt - und man ist Musikrezensent oder sachverständiger Musikliebhaber, dann muss man über diesen hohen Haufen Vorurteile klettern und man kann damit rechnen, dass man damit seine Schwierigkeiten hat. Dann lesen wir Zugeständnisse wie: "Enttäuscht mich doch nicht", "Klingt eigentlich nicht so übel" oder "Singt besser als erwartet", woraus noch zu schliessen ist, dass wir mit Leuten zu tun haben, die sich bereit erklären, ihre Meinung zu ändern. Aber es gibt deren auch, die unerreichbar bleiben, weil sie eben unerreichbar sind.


Und heute? Wir leben in einem neuen Jahrhundert. Rudolf Schock ist schon mehr als zwanzig Jahre nicht mehr unter uns. Aber aus den 50er (und 40er) Jahren sind nahezu alle wichtigen Aufnahmen mit Rudolf Schock neu veröffentlicht worden. Ausserdem haben kleinere CD-Produzenten die Hand auf viele Rundfunkaufnahmen von Opern, Operetten , einzelnen Arien und Liedern legen können. Und ich wage es vorauszusagen, dass Rudolf Schock viele Musikliebhaber beim Zuhören staunen lässt.
Ich habe es schon früher geschrieben: heutzutage gibt es auf dem Markt mehr interessante CDs mit Rudolf Schock als je zuvor: Wagner neben Offenbach, Beethoven neben Cornelius, Richard Strauss neben Johann Strauss, Norbert Schulze und Gerhard Winkler neben Wolfgang Amadeus Mozart. Und die Oper 'Carmen' von Bizet? Ja, auch diese Aufnahme ist auf CD erhältlich. Und unterdessen weiss ich aus dem Munde von Christa Ludwig (Interview in einem Fonoforum von vor einigen Jahren), es habe diese Carmenaufnahme seit ihrer Veröffentlichung im Jahre 1961/1962 bis auf den heutigen Tag im Emi-Katalog gegeben.

Neue Generationen von Musikliebhabern und Musikkritikern in der ganzen Welt melden sich. Sie haben ohne Zweifel Vorurteile, aber die brauchen sich jetzt mal nicht auf Rudolf Schock zu beziehen. Neue Generationen werden dazu befähigt, sich objektiv dem vokalen Erbe des deutschen Tenors Rudolf Schock anzuhören. Andere, die ihn sich kleiner haben machen wollen, bekommen die Gelegenheit, einen Weg zurück zu finden, wie Prof. Buck: "Mein späteres Amt (Theaterwissenschaft) brachte die tiefe Verneigung vor seiner musikalischen Leistung mit sich......"

Krijn de Lege, am 4. September 2007

(Im nächsten Monat: Ein Versuch die Faszination von Rudolf Schock in Worte zu fassen)

RUDOLF SCHOCK: (VOOR)OORDELEN IN VERANDERENDE TIJDEN

bron: voorblad van concertprogramma

1-11-1957 Rivièra-hal Rotterdam

Terug naar 1954. Rudolf Schock geldt na de film 'Du bist die Welt für mich' alom als beroemd zanger, de opvolger van de intussen legendarische Richard Tauber. Schock zingt in diens traditie en in die van andere befaamde tenoren als Jan Kiepura, Helge Roswaenge, Josef Schmidt e.a. De tenorsuccessen uit opera's en operettes (De titel van Schocks eerste solo-lp luidt: 'Der Tenor und seine Lieder') klinken weer als weleer.

Jongere generaties raken in zijn ban, waaronder vele tieners. In tijdschriften voor 'teenagers' (o.a. 'Tuny Tunes') verschijnt Schock als idool.

(Ik herinner mij een verslag over een optreden in de een of andere enorme Duitse feesthal samen met toenmalige toppers als Peter Kraus & Conny Froboess - Conny Froboess zou later nog uitgroeien tot een indrukwekkende actrice - en de eerste Duitse epigonen van Amerikaanse rock&roll-sterren. Nog zie ik voor mij de verbaasde tekst: ".....en voor wie braken de jongeren de zaal af? Voor Rudolf Schock!")

Prof. Dr. Elmar Buck, directeur van de Theaterwissenschaftliche Sammlung van de universiteit Keulen, zei het in 2005 bij de opening van een foto-tentoonstelling t.g.v. de 90-ste geboortedag van Schock in zijn toespraak zo: "Toen ik klein was, was Rudolf Schock heel groot" .

Tien jaar later. Het is 1964. Voor de oorlog had je de combinatie Richard Tauber en de componist Franz Lehár. Nu is er de combinatie Rudolf Schock en de componist Robert Stolz.

Schock moet eigenlijk niet meer worden gezien als de opvolger van Tauber. Hij is geen tweede Richard Tauber, maar niemand minder dan de eerste Rudolf Schock.

Zijn populariteit in de jaren zestig is groter dan ooit. Op de televisie is hij veelvuldig te zien en te horen.

Enkele muziekcritici, die hun kritiek al eerder met name richtten op invloeden, die van de buitenwereld op de zanger af kwamen (producenten, die hem op de grammofoonplaat veel te populaire 'muziek' lieten zingen en die hem tot 'held van de film' bombardeerden, hysterische fans, die tot in de operatempels wisten door te dringen), signaleren (gretig?) bij de onvermoeibare Rudolf Schock, die inmiddels van middelbare leeftijd is, stemproblemen (zie ook 'RUDOLF SCHOCK: SÄNGER und DARSTELLER (3)').

(In dit verband is het interessant een uitstapje naar de overweldigende Maria Callas (1923-1977) te maken. In een discografische biografie van deze onomstreden legendarische zangeres (én actrice) in 'Fonoforum' van september 2007 stelt Bjørn Woll vast, dat het carriereverloop van Callas begon in mei 1949 en eindigde in 1974. Haar stemproblemen ('gevecht met de stem') treden echter al in het midden van de jaren vijftig ('te duidelijk') op de voorgrond.)

De tieners van de jaren zestig houden niet van opera en al helemaal niet van operette. Voor hen is dat burgerlijke muziek voor ouderen. In Duitsland wordt de veelal operette zingende 'Rudolf Schock van het beeldscherm' tot symbool van dit genre. In menige huiskamer kreunen pubers onder de 'muzikale wansmaak' van hun ouders. Dit zijn immers de 'revolutionaire jaren zestig', waarin jong en oud (maar zeker jong!) met zijn of haar tijd mee moeten gaan. Dit is een dynamisch-nieuwe maatschappij met eindelijk een eigen jeugdcultuur en dus zeker ook een totaal andere muziek, die van de jeugd zelf is!
Schock, de 'Wirtschaftswundertenor', wordt in feite vastgeklonken aan de 'suffe jaren vijftig', de jaren van de (weder)opbouw, van de 'gezinnetjes onder de lamp om de grote tafel', die blij waren, dat ze weer min of meer herenigd waren, van de 'spruitjeslucht' (alleen in Nederland zo genoemd?), van de 'saaie burgerlijkheid' en de 'volslagen kleurloosheid'
Een jongere, die zichzelf respecteert, zet zich daar toch tegen af?
En dan kunnen we Prof. Buck opnieuw volgen, als hij zegt: "Toen ik groter werd, probeerde ik Rudolf Schock kleiner te maken. De (Duitse) rockband 'Rudolf Rock und die Schocker' sprak mij meer aan, al verbaasde ik mij erover, dat mijn - door mij vereerde - academisch geschoolde (sic!) leraar met Schocks meeslepende Tamino bleef dwepen".

(Wel ben ik van mening, dat de Duitse televisie van de jaren zestig en zeventig Rudolf Schock te vaak presenteerde op een manier, die eigenlijk niet bij Rudolf Schock paste. De unieke vereniging van 'operazanger en chansonnier in één persoon' (volgens Rudolf Schock een vereiste voor het zingen van operette en de zogenaamde 'lichte muziek') kwam in de toen gebruikelijke playback-praktijk beperkter tot uitdrukking. De doorleefde zang van Schock-live en zijn hartveroverende charme (tv-registraties tot ver in de jaren tachtig bewijzen dat) waren een belevenis, die - ook nog eens losgeweekt uit elk zinvol muziekdramatisch verband - in menige tv-show te dikwijls onvoldoende nagevoeld kon worden. Nog eens denkend aan Callas besef ik ten volle, dat dit voor haar ook gegolden zou hebben. Geheel anders was het gesteld met de tv-uitvoerigen van complete opera's en operettes uit die jaren, waarbij zelfs de playback-benadering er niet in slaagde Schocks grote dramatische allure te benadelen).


Twintig jaar later. We zijn nu al in 1984. Rudolf Schock wordt volgend jaar zeventig. Nog steeds is hij regelmatig in televisie-programma's te zien. Damestijdschriften berichten over het wel en (vele) wee in zijn gezin.
Onder de velen, die Rudolf Schock bewonderen, leeft het gevoel, dat de zanger verkeerd wordt beoordeeld (Gerald Köhler in 2005:" te vlot wordt bekritiseerd en oppervlakkig wordt geclassificeerd"). Er is ergernis over het feit, dat zijn betekenis wordt versmald.
Een voorbeeld uit eigen ervaring:
Ik ga in Rotterdam begin jaren tachtig een gerenommeerde grammofoonplatenzaak binnen en vraag aan een deskundig ogende mevrouw naar de complete opname van de opera 'Carmen' met Rudolf Schock. Ze kijkt me ongelovig aan en mompelt medelijdend: "Maar Rudolf Schock? Die zingt toch alleen maar operette".
Ik antwoord, terwijl het tot in mijn ziel stormt:"Christa Ludwig zingt Carmen en Hermann Prey.."
De deskundige mevrouw krijgt spotoogjes en vraagt lacherig aan een mannelijke collega, of hij wel eens gehoord heeft van een Carmen met Christa Ludwig en (met het uiterste aan ongeloof in haar stem) Rudolf Schock. Deze kijkt mij eerst bestraffend aan en zegt dan haast verontwaardigd: "Ik denk niet, dat zo'n plaat bestaat".


De kleuters van de jaren vijftig ("toen Rudolf Schock heel groot was") en de decennia daarna zijn opgegroeid met Schock op de televisie en Schock op de pickup van hun ouders en grootouders.
Ze zijn bankdirecteur geworden, IT-specialist of directeur van een theaterwetenschappelijke universiteitscollectie. Ze hebben het gebracht tot producent van tv-programma's of misschien wel tot muziekcriticus. Ze hebben zich misschien nooit verdiept (of nooit kunnen verdiepen, want op tv en radio ontstond er zoiets als een Schock-stilte) in de vele geluidsdragers met Rudolf Schock, die er toch in slaagden te overleven. En misschien zitten zij intussen wel vol minder positieve vooroordelen over de zanger.

('Iemand is beroemd, omdat hij beroemd is" (David Boorstin 1961). Omgekeerd betekent dat ook, dat iemand, die niet (meer) beroemd is, niet gemakkelijk (weer) beroemd wordt. Overal praten mensen elkaar graag na. Of schrijven elkaar graag na. Zo ontstaan de wereldjes, waartoe iemand behoort of niet behoort. De muziekwereld is zo'n wereldje).

En als je je dan desondanks verdiepen moet - bijvoorbeeld omdat om je heen de belangstelling voor de zanger plotseling weer toeneemt - en je bent muziekrecensent of deskundig muziekliefhebber, moet je over die hoge stapel vooroordelen heen klauteren en reken maar, dat dat moeite kost. Dan lezen we reacties als: "Valt toch niet tegen", "Klinkt eigenlijk niet zo slecht" of "Zingt beter dan te verwachten was", waaruit nog valt op te maken, dat dit mensen zijn, die bereid zijn hun mening te herzien. Maar er zijn er ook, die onbereikbaar blijven, omdat ze nu eenmaal onbereikbaar zijn.


Tenslotte: we leven in een nieuwe eeuw. Rudolf Schock is nu al bijna twintig jaar niet meer onder ons.
Maar uit de jaren vijftig (en veertig) zijn vrijwel alle belangrijke opnamen met Rudolf Schock opnieuw uitgebracht. Bovendien hebben kleinere producenten de hand kunnen leggen op zijn vele radio-opnamen van opera's, operettes, losse aria's en liederen uit die jaren. En ik weet zeker, dat Rudolf Schock velen met open mond zal doen luisteren.

Ik heb het al eerder geschreven: Op dit moment zijn er meer interessante CDs met Rudolf Schock op de markt dan ooit daarvoor: Wagner naast Offenbach, Beethoven naast Cornelius, Richard Strauss naast Johann Strauss Norbert Schulze en Gerhard Winkler naast Wolfgang Amadeus Mozart. En 'Carmen' van Bizet? Ja, ook die opname is op CD verkrijgbaar. En inmiddels weet ik uit de mond van Christa Ludwig (interview in een Fonoforum van een paar jaar terug), dat deze Carmen vanaf de publicatie in 1961 tot op heden nooit in de catalogus van Emi heeft ontbroken.

Nieuwe generaties muziekliefhebbers en muziekcritici van over de gehele wereld dienen zich aan. Ze hebben ongetwijfeld vooroordelen, maar die hoeven nu eens niet Rudolf Schock te betreffen. Nieuwe generaties worden in staat gesteld objectief te luisteren naar de vocale erfenis van de Duitse tenor Rudolf Schock. Anderen, die hem kleiner hebben willen maken, krijgen de gelegenheid een weg terug te vinden, zoals Prof. Buck: "Mijn latere ambt (theaterwetenschap)bracht met zich mee, dat ik een diepe buiging moest maken voor Schocks muzikale prestaties.......


Krijn de Lege
4 september 2007


(Volgende maand: een poging de fascinatie van Rudolf Schock onder woorden te brengen)